اربعین زمانی تمدن‌ساز است که از مناسبت مذهبی به روش زندگی تبدیل شود/ امتِ نیرومند، تفاوت‌ها را بدون دشمنی مدیریت می‌کند

رئیس مرکز فعالیت‌های فرهنگی اجتماعی تبیان افغانستان، با تأکید بر اینکه اربعین زمانی به پدیده‌ای تمدن‌ساز تبدیل می‌شود که از یک مناسبت مذهبی فراتر رود و ارزش‌های عاشورا را در زندگی روزمره جاری سازد، گفت: امت نیرومند، امتی نیست که در آن هیچ تفاوتی وجود نداشته باشد، بلکه امتی است که تفاوت‌ها را بدون دشمنی مدیریت کند. وی همچنین تأکید کرد که پیام محبت و کرامت اربعین باید در فضای مجازی نیز دیده شود و پیروان مکتب اهل‌بیت (ع) با پرهیز از انتشار شایعات، توهین و تحقیر گروه‌های قومی و مذهبی، به تقویت اعتماد و همبستگی اجتماعی کمک کنند.

خبرگزاری صدای افغان(آوا)-قم: نشست علمی «اربعین؛ امت‌سازی و همزیستی مسالمت‌آمیز»، روز پنجشنبه، هفتم عقرب/آبان ۱۴۰۵، از سوی دفتر نمایندگی مرکز تبیان در شهر مقدس قم برگزار شد. این نشست در آستانه برگزاری همایش بین‌المللی «اربعین در مکتب امام شهید حضرت آیت‌الله العظمی سید علی حسینی خامنه‌ای(ره)» برگزار گردید.

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدعیسی حسینی مزاری در این نشست، با استناد به آیه شریفه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا»، اربعین را یکی از مهم‌ترین پدیده‌های دینی، اجتماعی و تمدنی جهان اسلام توصیف کرد؛ پدیده‌ای که به گفته او، در آن ایمان به حرکت تبدیل می‌شود، محبت به خدمت می‌رسد، تفاوت‌ها در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و انسان‌ها در مسیر آرمانی مشترک، تجربه‌ای کم‌نظیر از همبستگی اجتماعی را به نمایش می‌گذارند.

وی با بیان اینکه اربعین، امت‌سازی و همزیستی مسالمت‌آمیز سه مفهوم جدا از یکدیگر نیستند، اظهار داشت که در نگاه نخست ممکن است اربعین صرفاً مناسبتی مذهبی، امت‌سازی مفهومی سیاسی و همزیستی مسالمت‌آمیز مسئله‌ای اجتماعی به نظر برسد؛ اما بررسی دقیق‌تر، پیوند عمیق میان این سه مفهوم را آشکار می‌کند.

رئیس مرکز تبیان، پرسش اصلی سخنان خود را چگونگی بهره‌گیری از سرمایه عظیم معنوی و اجتماعی اربعین برای ساختن امتی متحد، انسانی و عدالت‌خواه و گسترش فرهنگ همزیستی مسالمت‌آمیز عنوان کرد و گفت که پاسخ به این پرسش، نیازمند شناخت ظرفیت‌ها، توجه به موانع و تدوین راهکارهایی است که آثار این حرکت را از ایام برگزاری مراسم فراتر ببرد.

اربعین؛ از یادآوری عاشورا تا شکل‌گیری یک روش زندگی
حسینی مزاری در تبیین جایگاه اربعین گفت که این مناسبت در فرهنگ شیعی، یادآور چهلمین روز شهادت امام حسین علیه‌السلام و یاران باوفای آن حضرت است و پیوندی عمیق با واقعه عاشورا دارد؛ واقعه‌ای که در آن، حق و باطل، عدالت و ظلم، کرامت انسانی و استبداد و نیز مسئولیت انسان در برابر سرنوشت جامعه، به روشن‌ترین شکل در برابر یکدیگر قرار گرفتند.

او تأکید کرد که اربعین نباید تنها به یادآوری گذشته محدود شود؛ زیرا در چنین صورتی، ممکن است در محدوده احساسات و خاطرات تاریخی باقی بماند. به گفته وی، اگر اربعین به ‌عنوان مکتبی اخلاقی و اجتماعی شناخته شود، می‌تواند بر زندگی امروز انسان‌ها اثر بگذارد و در اصلاح روابط اجتماعی نقش‌آفرین باشد.

رئیس مرکز تبیان افزود که ایستادگی امام حسین علیه‌السلام در برابر ظلم، تنها ناظر به یک مبارزه تاریخی نیست، بلکه به انسان می‌آموزد در برابر بی‌عدالتی بی‌تفاوت نباشد، در برابر تحقیر انسان سکوت نکند و مسئولیت خود را برای حفظ کرامت و حقیقت بشناسد. از این منظر، وفاداری به عاشورا باید در انتخاب‌ها و رفتارهای امروز انسان نیز قابل مشاهده باشد.

وی تصریح کرد: «اربعین زمانی به یک پدیده تمدنی تبدیل می‌شود که ارزش‌های عاشورا از سطح مراسم به سطح رفتار اجتماعی منتقل شوند.»

حسینی مزاری با تشریح این مسئله گفت که سخن گفتن از خدمت در مسیر اربعین، باید با خدمتگزاری به مردم در زندگی روزمره همراه باشد؛ تأکید بر عدالت باید در خانواده، محیط کار و جامعه نمود پیدا کند و دفاع از کرامت انسانی نیز باید به پاسداشت حرمت انسان‌ها، فارغ از موقعیت اجتماعی، قومیت، زبان و مذهب آنان بینجامد.

او همچنین اظهار داشت که محبت به اهل‌بیت علیهم‌السلام باید در اخلاق، امانت‌داری، صداقت، گذشت و مسئولیت‌پذیری پیروان این مکتب آشکار شود. به گفته وی، اربعین هنگامی از یک مناسبت مذهبی فراتر می‌رود که به روشی برای زندگی تبدیل شود و ارزش‌های آن، تنها در مسیر زیارت و زمان برگزاری مراسم باقی نماند.

تجربه زیارت، همدلی و کاهش فاصله‌های اجتماعی
رئیس مرکز تبیان در ادامه، زیارت پیاده و خدمت‌رسانی مردمی را از ظرفیت‌های مهم اربعین دانست و گفت که این حرکت، آثاری فراتر از تجربه فردی زیارت دارد. به بیان او، انسان‌ها در این مسیر از محیط معمول زندگی خود خارج می‌شوند، سختی راه را تحمل می‌کنند، به یکدیگر یاری می‌رسانند و در فضایی مشترک، احساس همدلی و تعلق جمعی را تجربه می‌کنند.

وی افزود که در چنین فضایی، بسیاری از مرزهای معمول اجتماعی کم‌رنگ می‌شود. فردی که در زندگی روزمره جایگاه اقتصادی، اجتماعی یا اداری مشخصی دارد، ممکن است در مسیر زیارت در کنار فرد دیگری بنشیند، از او آب بگیرد، به او کمک کند یا با او هم‌مسیر شود؛ تجربه‌ای که می‌تواند نگاه انسان به جایگاه و منزلت دیگران را تغییر دهد.

حسینی مزاری گفت: اگر این تجربه به ‌درستی فهم و تقویت شود، زمینه شکل‌گیری نگرشی تازه به جامعه را فراهم می‌کند؛ نگرشی که در آن، انسان‌ها صرفاً بر اساس تفاوت‌های ظاهری دیده نمی‌شوند، بلکه کرامت انسانی و ارزش‌های مشترک آنان مورد توجه قرار می‌گیرد.

او در عین حال، بر واقع‌بینی در ارزیابی آثار اربعین تأکید کرد و اظهار داشت: حضور در این اجتماع، به ‌تنهایی تضمین نمی‌کند همه افراد پس از بازگشت، عادل‌تر و مهربان‌تر شوند. به گفته وی، اثر تربیتی اربعین به میزان فهم، خودآگاهی و استمرار ارزش‌های آن در زندگی روزمره وابسته است و بدون این استمرار، بخشی از ظرفیت اجتماعی آن به فعلیت نخواهد رسید.

امت‌سازی؛ پیوند هویت، مسئولیت و آرمان مشترک
حسینی مزاری در بخش دیگری از سخنان خود، با طرح این پرسش که آیا امت صرفاً مجموعه‌ای از انسان‌های دارای دین مشترک است، گفت: امت در معنای عمیق خود، تنها یک جمعیت نیست، بلکه جامعه‌ای است که میان اعضای آن، پیوندی از باور، ارزش، مسئولیت و آرمان مشترک وجود دارد.

او با استناد به آیه «إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّهً وَاحِدَهً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ» از سوره انبیاء، تأکید کرد که وحدت امت در چارچوب بندگی خداوند معنا می‌یابد و نمی‌توان آن را صرفاً به حضور مسلمانان در کنار یکدیگر یا اشتراک آنان در یک عنوان دینی تقلیل داد.

وی توضیح داد: ممکن است میلیون‌ها انسان در یک جغرافیا زندگی کنند، اما نسبت به یکدیگر احساس مسئولیت مشترک نداشته باشند. همچنین ممکن است افراد زیادی نام دینی مشترکی داشته باشند، اما در برابر رنج یکدیگر بی‌تفاوت بمانند. چنین جمعیتی، هرچند از نظر عددی بزرگ باشد، لزوماً از همبستگی امت‌ساز برخوردار نیست.

رئیس مرکز تبیان، امت‌سازی را تبدیل اشتراک‌های اعتقادی و اخلاقی به مسئولیت مشترک، همکاری اجتماعی و حرکت در مسیر خیر عمومی تعریف کرد و گفت: در این روند، سه عنصر هویت مشترک، مسئولیت مشترک و آرمان مشترک اهمیت اساسی دارند و هیچ ‌یک نمی‌تواند جای دیگری را بگیرد.

به گفته او، هویت مشترک، پیوند انسان‌ها با یکدیگر را روشن می‌کند؛ مسئولیت مشترک به آنان می‌آموزد در برابر سرنوشت هم بی‌تفاوت نباشند و آرمان مشترک، مسیر حرکت آنان را مشخص می‌سازد. اگر هویت بدون مسئولیت باشد، جامعه به جمعی از افراد هم‌نام تبدیل می‌شود و اگر مسئولیت بدون آرمان باشد، همکاری‌ها پراکنده و کوتاه‌مدت باقی می‌ماند.

وی افزود: طرح آرمان نیز بدون حضور اخلاق و مسئولیت، ممکن است به شعاری فاقد اثر اجتماعی تبدیل شود. بنابراین، امت‌سازی زمانی معنا پیدا می‌کند که این سه عنصر در کنار یکدیگر قرار گیرند و میان باور مشترک، رفتار مسئولانه و چشم‌انداز آینده، ارتباطی عملی برقرار شود.

وحدت واقعی، حذف تفاوت‌ها نیست
رئیس مرکز تبیان، یکی از اشتباهات رایج در فهم وحدت را یکسان دانستن آن با یکسان‌سازی انسان‌ها عنوان کرد و گفت که وحدت واقعی، لزوماً به معنای حذف تفاوت‌ها نیست. انسان‌ها در زبان، قومیت، فرهنگ، تجربه‌های تاریخی، شرایط اقتصادی و حتی برداشت‌های دینی و مذهبی تفاوت دارند و این تفاوت‌ها واقعیت‌هایی انکارناپذیرند.

او با اشاره به آیه «وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا» از سوره حجرات، اظهار داشت: تنوع ملت‌ها و قبیله‌ها در نگاه قرآن، باید زمینه شناخت متقابل باشد، نه تحقیر و برتری‌جویی. از این منظر، تفاوت‌های انسانی می‌تواند فرصتی برای یادگیری، همکاری و آشنایی با تجربه‌های یکدیگر فراهم کند.

حسینی مزاری تأکید کرد: امت‌سازی اسلامی باید میان وحدت و تنوع، رابطه‌ای درست برقرار کند؛ بگونه‌ای که تفاوت‌ها مانع همکاری در اصول مشترک و ارزش‌های انسانی نشوند. به گفته او، اختلاف در برخی مسائل اعتقادی یا فقهی، نباید همکاری در دفاع از عدالت، کمک به نیازمندان، مبارزه با فساد و جلوگیری از خشونت را ناممکن سازد.

وی افزود: جامعه اسلامی می‌تواند در عین برخورداری از تنوع، بر حفظ کرامت انسان‌ها و تأمین خیر عمومی توافق داشته باشد. او گفت: «امت نیرومند، امتی نیست که در آن هیچ تفاوتی وجود نداشته باشد؛ بلکه امتی است که بتواند تفاوت‌ها را بدون دشمنی مدیریت کند.»

امت‌سازی با بی‌تفاوتی نسبت به رنج مردم سازگار نیست
حسینی مزاری، مسئولیت‌پذیری اجتماعی را عنصر دوم امت‌سازی خواند و با استناد به آیه «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ» گفت: قرآن، جامعه مؤمنان را جامعه‌ای معرفی می‌کند که مردان و زنان آن، دوستان و یاوران یکدیگرند و نسبت به وضعیت هم احساس مسئولیت دارند.

به گفته وی، در چنین جامعه‌ای، مشکلات مردم صرفاً مسائل شخصی آنان به شمار نمی‌رود. فقر یک خانواده، محرومیت یک کودک، تنهایی یک سالمند، رنج یک آواره و گرفتاری یک انسان نیازمند، موضوعاتی نیستند که جامعه ایمانی بتواند به‌آسانی از کنار آن‌ها عبور کند و مسئولیتی در برابرشان نپذیرد.

او تصریح کرد: نمی‌توان از امت سخن گفت، اما نسبت به گرسنگی همسایه بی‌اعتنا بود؛ نمی‌توان از وحدت دفاع کرد، اما با تحقیر انسان‌های ضعیف، محروم یا متفاوت، شکاف‌های اجتماعی را گسترش داد و نمی‌توان خود را پیرو مکتب امام حسین علیه‌السلام دانست، اما همواره در برابر ظلم و تضییع حقوق مردم سکوت کرد.

رئیس مرکز تبیان افزود: امت‌سازی نیازمند فاصله گرفتن از خودمحوری است. به باور او، انسان‌ها باید خیر عمومی را نیز بخشی از مسئولیت دینی و اخلاقی خود بدانند و پیوند ایمانی را در همراهی عملی با دیگران نشان دهند؛ زیرا جامعه‌ای که اعضای آن نسبت به رنج هم بی‌تفاوت باشند، تنها با شعار به همبستگی واقعی دست نمی‌یابد.

جامعه مطلوب اربعین، تنها با بزرگ‌تر شدن اجتماعات ساخته نمی‌شود
حسینی مزاری در تبیین عنصر آرمان مشترک گفت: جامعه‌ای متکی بر اشتراک‌های گذشته، اگر برای آینده خود چشم‌انداز روشنی نداشته باشد، در معرض فرسودگی قرار می‌گیرد. به گفته او، امت اسلامی باید مشخص کند که آیا تنها در پی افزایش جمعیت و گسترش مراسم است یا ساختن جامعه‌ای عادلانه‌تر، اخلاقی‌تر، امن‌تر و انسانی‌تر را نیز دنبال می‌کند.

وی تأکید کرد: برای نقش‌آفرینی اربعین در امت‌سازی، لازم است ویژگی‌های جامعه مطلوب روشن باشد؛ جامعه‌ای که مسلمانان در آن برادرانه زندگی کنند، اختلاف‌های مذهبی به دشمنی تبدیل نشود، حقوق انسان‌ها رعایت گردد و فقر و محرومیت کاهش یابد.

او گسترش دانش و اخلاق و شکل‌گیری روابط اجتماعی بر پایه عدالت و احترام متقابل را نیز از ویژگی‌های این جامعه دانست و اظهار داشت: چنین آرمانی، اربعین را از یک اجتماع بزرگ، به فرصتی برای بازاندیشی درباره آینده امت اسلامی تبدیل می‌کند.

رئیس مرکز تبیان افزود: بزرگی یک گردهمایی، به ‌خودی‌ خود جایگزین کیفیت روابط انسانی نیست. در نگاه او، ظرفیت اربعین زمانی در مسیر آرمان مشترک قرار می‌گیرد که شرکت‌کنندگان، خدمت‌گزاران و نهادهای مرتبط با آن، نسبت میان حضور در این حرکت و مسئولیت خود در ساختن جامعه مطلوب را بشناسند.

پنج ظرفیت اربعین برای شکل‌گیری امت
حسینی مزاری در ادامه، پنج ظرفیت مهم اربعین برای امت‌سازی را ساختن هویت مشترک، تبدیل محبت به همکاری، عبور از مرزهای اجتماعی، تقویت اعتماد اجتماعی و تبدیل احساس مشترک به کنش جمعی برشمرد و گفت که این ظرفیت‌ها، در صورت استمرار و هدایت درست، می‌توانند به تقویت همبستگی پایدار کمک کنند.

او درباره هویت مشترک توضیح داد: انسان‌ها در جهان امروز با هویت‌های ملی، قومی، زبانی، مذهبی، سیاسی و اقتصادی متنوع و گاه متعارض رو‌برو هستند. اربعین می‌تواند فرصتی برای برجسته شدن هویتی اخلاقی و دینی باشد که حول محبت امام حسین علیه‌السلام، وفاداری به ارزش‌های عاشورا و آرمان عدالت شکل می‌گیرد.

وی افزود: در این اجتماع، انسان‌هایی از کشورها، زبان‌ها و فرهنگ‌های متفاوت، در مسیری مشترک قرار می‌گیرند. یکی فارسی سخن می‌گوید و دیگری عربی؛ فردی از آسیا آمده و دیگری از آفریقا یا اروپا، اما بسیاری از آنان در محبت امام حسین علیه‌السلام و علاقه به ارزش‌های انسانی قیام او، احساس اشتراک دارند.

به گفته رئیس مرکز تبیان، این تجربه نشان می‌دهد که انسان می‌تواند ضمن حفظ هویت محلی و ملی خود، به جامعه‌ای گسترده‌تر نیز تعلق داشته باشد. با این حال، ارزش چنین هویتی به آن است که به تحقیر دیگران نینجامد و احساس تعلق جمعی، به خودبرتربینی تبدیل نشود.

او تأکید کرد: اگر هویت دینی، مسئولیت انسان در برابر دیگران را افزایش دهد، عاملی برای خیر عمومی خواهد بود؛ اما اگر سبب برتر دانستن خود و نادیده گرفتن دیگران شود، از کارکرد سازنده خود فاصله می‌گیرد. از این‌رو، هویت برخاسته از اربعین باید انسان را مسئول‌تر، مهربان‌تر و عدالت‌خواه‌تر کند.

محبت زمانی قدرت اجتماعی می‌یابد که به عمل تبدیل شود
حسینی مزاری با معرفی محبت به‌ عنوان یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های معنوی جوامع دینی گفت که این سرمایه، زمانی قدرت اجتماعی پیدا می‌کند که از احساس درونی به رفتار بیرونی تبدیل شود. به گفته او، در اربعین، محبت به امام حسین علیه‌السلام در خدمت به زائران و دیگر انسان‌ها جلوه‌گر می‌شود.

وی فراهم کردن آب برای زائران، در اختیار گذاشتن فضای خانه برای مسافران، ارائه خدمات درمانی، پاکیزه نگه داشتن مسیر و کمک به سالخوردگان و افراد ناتوان را نمونه‌هایی از این تبدیل محبت به عمل عنوان کرد و افزود: هر یک از این رفتارها، سهمی در ساختن روابط انسانی مبتنی بر همکاری دارند.

او اظهار داشت: «جامعه تنها با سخن گفتن درباره ارزش‌ها ساخته نمی‌شود؛ جامعه با تمرین کردن ارزش‌ها ساخته می‌شود.»

رئیس مرکز تبیان توضیح داد: سخن گفتن از بخشندگی بدون کمک عملی، آن را به شعار تبدیل می‌کند؛ برادری بدون توجه به نیازهای دیگران، از معنای واقعی خود فاصله می‌گیرد و محبت به اهل ‌بیت علیهم‌السلام نیز اگر در رفتار با مردم دیده نشود، نشان‌دهنده فاصله میان باور و عمل خواهد بود.

حسینی مزاری گفت: اربعین امکان تجربه عملی همکاری و خدمت را فراهم می‌کند، اما هنر امت‌سازی، تبدیل این تجربه موقت به عادتی پایدار است. به پیشنهاد او، هر موکب می‌تواند در کنار پذیرایی، مدرسه‌ای برای آموزش همکاری، نظم، احترام و مسئولیت‌پذیری باشد و هر زائر پس از بازگشت، بخشی از مشکلات مردم محل زندگی خود را بر عهده بگیرد.

عبور از مرزهای طبقاتی و پاسداشت منزلت انسان
رئیس مرکز تبیان با اشاره به حضور انسان‌هایی با شرایط اجتماعی متفاوت در اربعین گفت: در زندگی روزمره، ثروت، شغل، موقعیت اجتماعی، زبان و ملیت گاهی میان افراد فاصله ایجاد می‌کند، اما مسیر زیارت فرصت‌هایی برای کاهش این فاصله‌ها فراهم می‌سازد.

او توضیح داد: ممکن است فرد برخوردار از امکانات فراوان، در کنار انسانی با امکانات محدود قرار گیرد یا شخصی صاحب موقعیت برجسته، به خدمات ساده دیگران نیازمند شود. چنین تجربه‌هایی به انسان یادآوری می‌کند که منزلت واقعی او تنها با ثروت و مقام سنجیده نمی‌شود و زندگی اجتماعی، بر نیاز متقابل انسان‌ها نیز استوار است.

حسینی مزاری با استناد به آیه «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ»، معیار قرآنی ارزش انسان را تقوا و کیفیت اخلاقی زندگی دانست و گفت: اربعین می‌تواند بستری برای تمرین نگاهی باشد که در آن، انسان‌ها به دلیل کرامت انسانی خود محترم شمرده شوند، نه صرفاً به اعتبار ثروت و جایگاهشان.

وی در عین حال تأکید کرد: عبور از مرزهای اجتماعی، فقط با حضور در یک اجتماع تحقق نمی‌یابد و باید در روابط روزمره ادامه داشته باشد. به گفته او، کسی که در اربعین خدمت می‌کند، اما پس از بازگشت، کارگر، مهاجر، فقیر یا فرد دارای موقعیت اجتماعی پایین‌تر را تحقیر می‌کند، هنوز پیام اجتماعی این حرکت را به‌درستی درک نکرده است.

اعتماد اجتماعی به صداقت، پاسخ‌گویی و رعایت حقوق نیاز دارد
حسینی مزاری، اعتماد اجتماعی را شرط همکاری گسترده دانست و گفت: هیچ جامعه‌ای بدون اعتماد پایدار نمی‌تواند همکاری مؤثر و مداوم داشته باشد. به بیان او، اعتماد اجتماعی یعنی انسان‌ها تا حد معقولی اطمینان داشته باشند که دیگران حقوقشان را رعایت می‌کنند و در شرایط دشوار، امکان همراهی و همکاری وجود دارد.

او خدمت داوطلبانه و پذیرایی مردمی در اربعین را زمینه‌هایی برای تجربه این اعتماد خواند و اظهار داشت که خدمت بدون انتظار پاداش مالی، به انسان‌ها نشان می‌دهد همکاری، لزوماً به روابط خویشاوندی و منافع شخصی محدود نیست و می‌توان از افراد ناشناس نیز رفتار مسئولانه و یاری‌رسان انتظار داشت.

وی افزود: با این حال، اعتماد تنها با بخشندگی شکل نمی‌گیرد، بلکه به صداقت، رعایت حقوق، پاسخ‌گویی و احترام متقابل نیز نیازمند است. بنابراین، برای تبدیل تجربه اربعین به اعتماد پایدار، این اصول باید در فعالیت‌های اجتماعی و نهادهای مرتبط با آن رعایت شود و میان پیام اخلاقی و شیوه عمل، هماهنگی وجود داشته باشد.

رئیس مرکز تبیان همچنین گفت: گرد هم آمدن پیرامون آرمانی مشترک، تنها مرحله نخست است و اهمیت بیشتر، به چگونگی تبدیل این همبستگی به کنش مفید اجتماعی بازمی‌گردد. گروه‌های همکار در اربعین می‌توانند پس از آن، در حمایت از نیازمندان، آموزش کودکان محروم، خدمات درمانی داوطلبانه و کمک به سالمندان و افراد دارای معلولیت مشارکت کنند.

او فعالیت‌های محیط‌ زیستی، پاکیزه نگه داشتن شهرها، میانجی‌گری اجتماعی، کاهش اختلاف‌ها و برنامه‌های گفتگو میان پیروان مذاهب را از دیگر زمینه‌ها دانست و تأکید کرد: بلوغ امت‌سازی، در تبدیل محبت مشترک به مسئولیت مشترک و سپس اقدام مشترک آشکار می‌شود.

همزیستی مسالمت‌آمیز، کنار گذاشتن باورها نیست
حسینی مزاری در بخش مربوط به همزیستی مسالمت‌آمیز گفت: انسان‌ها در جهانی به‌ هم ‌پیوسته زندگی می‌کنند و روابط اقتصادی، فرهنگی، علمی، سیاسی و اجتماعی، ملت‌ها و گروه‌ها را به یکدیگر مرتبط ساخته است. در چنین جهانی، اختلاف‌ها اجتناب‌ناپذیرند، اما تبدیل اختلاف به دشمنی، خشونت و نفی حقوق دیگران، اجتناب‌ناپذیر نیست.

او تأکید کرد: همزیستی به معنای یکسان اندیشیدن انسان‌ها یا کنار گذاشتن اختلاف‌های اعتقادی و فکری نیست، بلکه به معنای توانایی زندگی در کنار یکدیگر با وجود تفاوت‌هاست؛ بگونه‌ای که حقوق افراد رعایت شود، خشونت کنار گذاشته شود، اختلاف‌ها از راه‌های عادلانه حل گردد و همکاری در امور مشترک امکان‌پذیر باشد.

وی پذیرش واقعیت تفاوت‌ها، احترام به کرامت و حقوق انسان‌ها، پرهیز از خشونت و تحقیر، تلاش برای حل مسالمت‌آمیز اختلاف‌ها و همکاری برای خیر عمومی را پنج مؤلفه این همزیستی برشمرد و گفت که این اصول با آموزه‌های قرآنی درباره عدالت، نیکی، وفای به عهد و رفتار انسانی ارتباط دارند.

رئیس مرکز تبیان افزود: پیوند اربعین با همزیستی، زمانی روشن‌تر می‌شود که پیام‌های آن در شیوه برخورد با انسان متفاوت ظهور کند. به گفته او، احترام به دیگری نباید مشروط به همانندی کامل فکری و مذهبی باشد و پایبندی به هویت دینی نیز نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن حقوق انسان‌ها شود.

کرامت بنی‌آدم؛ مبنایی برای احترام به انسان‌ها
حسینی مزاری با استناد به آیه «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ» از سوره اسراء گفت: کرامت انسانی، نقطه آغاز مناسبی برای فهم همزیستی مسالمت‌آمیز است. وقتی انسان دارای کرامت شناخته شود، نمی‌توان او را به‌ آسانی به دلیل قومیت، زبان، ملیت یا تعلق اجتماعی‌اش تحقیر کرد.

وی با اشاره به وجود بحث‌های گسترده در اندیشه اسلامی درباره نسبت کرامت ذاتی انسان با حقوق و مسئولیت‌های دینی و اجتماعی، اظهار داشت که اصل احترام به انسان و پرهیز از تحقیر ناروا، از مبانی مهم اخلاق اجتماعی اسلامی است و باید در رفتار پیروان مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام آشکار باشد.

او تأکید کرد: ایمان دینی باید به افزایش احترام و مسئولیت‌پذیری بینجامد، نه خودبرتربینی و بی‌اعتنایی به حقوق دیگران. از نگاه وی، نمی‌توان از کرامت سخن گفت، اما در رفتار روزمره، انسان‌های متفاوت یا کم‌قدرت‌تر را نادیده گرفت و انتظار داشت روابط اجتماعی بر پایه احترام متقابل استوار بماند.

رئیس مرکز تبیان افزود: حفظ حرمت انسان، یکی از پیوندهای اساسی میان معنویت و زندگی اجتماعی است. به گفته او، اگر تجربه دینی، حساسیت انسان را نسبت به تحقیر و تضییع حقوق دیگران افزایش دهد، می‌تواند در خدمت همبستگی باشد؛ اما فاصله گرفتن رفتار از این اصل، ظرفیت سازنده هویت دینی را تضعیف می‌کند.

تفاوت دینی مانع نیکی و عدالت نیست
حسینی مزاری در ادامه، با اشاره به آیه هشتم سوره ممتحنه گفت: خداوند، مسلمانان را از نیکی و رعایت عدالت نسبت به کسانی که به سبب دین با آنان نجنگیده و آنان را از خانه‌هایشان بیرون نکرده‌اند، بازنمی‌دارد. به گفته او، این آیه اصلی مهم را بیان می‌کند: تفاوت دینی، به‌ خودی‌ خود مانع نیکی و عدالت نیست.

وی توضیح داد: تأکید هم‌زمان قرآن بر نیکی و عدالت، نشان می‌دهد همزیستی پایدار تنها با احساسات مثبت به وجود نمی‌آید. ممکن است انسان به فردی علاقه داشته باشد، اما حقوق او را رعایت نکند یا با گروهی رابطه دوستانه برقرار کند، ولی در برابر بی‌عدالتی نسبت به آنان سکوت ورزد.

او افزود: محبت، انگیزه نزدیک شدن به دیگران را فراهم می‌کند و عدالت، حدود و معیارهای درست این ارتباط را مشخص می‌سازد. از این ‌رو، همزیستی به هر دو نیاز دارد و نمی‌توان یکی را جایگزین دیگری کرد یا رعایت حقوق را به وجود رابطه عاطفی و دوستانه وابسته دانست.

رئیس مرکز تبیان با استناد به آیه هشتم سوره مائده، بر ضرورت عدالت حتی در برابر مخالف تأکید کرد و گفت: دشمنی با یک گروه نیز نباید انسان را از انصاف خارج کند. به باور او، این معیار قرآنی، مانع آن است که اختلاف مذهبی، سیاسی یا قومی، بهانه تهمت، تحقیر، تضییع حقوق یا خشونت شود.

حسینی مزاری اظهار کرد: رعایت عدالت در شرایط اختلاف، امکان گفتگو و حل مسالمت‌آمیز تعارض‌ها را افزایش می‌دهد. او این اصل را در وضعیتی که اختلاف‌های اجتماعی می‌تواند به‌ سرعت به نفرت و قطبی ‌شدن تبدیل شود، دارای اهمیت فراوان دانست.

گفتگو برای فهمیدن است، نه پنهان کردن هویت
رئیس مرکز تبیان، ناآگاهی از یکدیگر را از موانع مهم همزیستی خواند و گفت: بسیاری از اختلاف‌ها زمانی شدت می‌گیرد که انسان‌ها به جای شناخت واقعی، بر اساس شایعات، پیش‌داوری‌ها و تصویرهای نادرست درباره دیگران قضاوت می‌کنند. گفتگو می‌تواند فرصتی برای شناخت تجربه‌ها، نگرانی‌ها و باورهای متقابل باشد.

او تأکید کرد: گفتگو به معنای کنار گذاشتن باور خود نیست، بلکه به معنای توانایی بیان باور و در همان حال، شنیدن دقیق سخن دیگری است. به گفته وی، گفتگوی واقعی بر احترام، صداقت و آمادگی برای فهمیدن استوار است و بدون این سه اصل، ممکن است به تکرار مواضع یا تشدید فاصله‌ها محدود شود.

حسینی مزاری افزود: حضور افراد با زبان‌ها و فرهنگ‌های متفاوت در اربعین، زمینه‌ای برای چنین شناختی فراهم می‌کند. زائران و میزبانان می‌توانند درباره فرهنگ‌ها، تجربه‌های دینی، شیوه‌های خدمت‌رسانی و دغدغه‌های اجتماعی خود صحبت کنند و از این طریق، بخشی از ظرفیت اجتماعی اربعین را در جهت همزیستی فعال سازند.

وی گفت: شناخت مستقیم، امکان اصلاح تصورهای نادرست را فراهم می‌کند و انسان‌ها درمی‌یابند در کنار تفاوت‌ها، نگرانی‌ها و آرزوهای مشترکی دارند. نیاز به امنیت، آرامش، آموزش، سلامت، عدالت و رشد فرزندان در محیطی امن و اخلاقی، از جمله مشترکاتی است که می‌تواند مبنای همکاری گسترده‌تر قرار گیرد.

وحدت اسلامی، همکاری در اصول مشترک است
حسینی مزاری با بیان اینکه اربعین در درجه نخست، آیینی برخاسته از سنت شیعی و محبت به امام حسین علیه‌السلام است، گفت: شخصیت آن حضرت و پیام‌های اخلاقی و انسانی قیام او، در عین حال می‌تواند زمینه گفتگو با طیف گسترده‌تری از انسان‌ها را فراهم سازد.

او بار دیگر میان وحدت و یکسانی تمایز گذاشت و اظهار کرد: وحدت اسلامی به معنای یکسان شدن همه مسلمانان در مسائل فقهی، کلامی و تاریخی نیست؛ همانگونه که همزیستی ادیان نیز به معنای حذف باورهای پیروان آن‌ها نیست. آنچه اهمیت دارد، جلوگیری از تبدیل اختلاف اعتقادی به دشمنی اجتماعی و سلب حقوق دیگران است.

رئیس مرکز تبیان، ایمان به خداوند و پیامبری حضرت محمد صل ‌الله‌ علیه‌ و آله، اهتمام به قرآن کریم، اخلاق، عدالت، مسئولیت اجتماعی، مقابله با فقر و فساد و ظلم، حفظ کرامت انسان‌ها و تلاش برای کاهش خشونت را از زمینه‌های مشترک همکاری مسلمانان دانست.

وی افزود: محبت به اهل‌بیت پیامبر علیهم‌السلام نیز در بخش‌های گسترده‌ای از جهان اسلام جایگاهی مهم دارد، هرچند برداشت‌ها و شیوه‌های ابراز آن متفاوت باشد. اربعین می‌تواند بر این ارزش‌های مشترک تأکید کند، مشروط بر آنکه به ابزاری برای تحقیر یا حذف دیگران تبدیل نشود.

به گفته حسینی مزاری، تنوع مذاهب و سنت‌های فکری، واقعیتی تاریخی است و نادیده گرفتن آن، وحدت پایدار ایجاد نمی‌کند. او تأکید کرد که وحدت اسلامی، وحدت در مسئولیت و همکاری است، نه الزام به یکسانی در همه برداشت‌ها و دیدگاه‌ها.

پیام عاشورا و امکان همکاری میان پیروان ادیان
رئیس مرکز تبیان، ایستادگی در برابر ظلم، وفاداری، فداکاری و دفاع از کرامت انسانی را از ارزش‌های قیام امام حسین علیه‌السلام دانست که ظرفیت طرح در گفتگوهای میان‌ فرهنگی را دارند. او در عین حال تأکید کرد که نباید چنین وانمود شود که همه انسان‌ها از معنای تاریخی و دینی عاشورا برداشت یکسانی دارند.

وی گفت: می‌توان درباره مسئولیت انسان در برابر ظلم، شیوه دفاع از کرامت انسانی، راه‌های جلوگیری از تکرار خشونت و استفاده از فداکاری برای بهبود زندگی جامعه، با افراد دارای پیشینه‌های فرهنگی متفاوت گفتگو کرد. چنین پرسش‌هایی، معرفی یک سنت دینی را به گفتگویی سازنده درباره ارزش‌های انسانی پیوند می‌زند.

حسینی مزاری افزود: این ارتباط باید با احترام به هویت مذهبی اربعین همراه باشد. به گفته او، گفتگوی صادقانه زمانی شکل می‌گیرد که هیچ طرفی برای پذیرفته شدن، مجبور به پنهان کردن هویت و باور خود نباشد و همکاری انسانی، به معنای نادیده گرفتن تفاوت‌های اعتقادی تلقی نشود.

او کمک به نیازمندان، مقابله با فقر، حفاظت از محیط زیست، حمایت از کودکان، امدادرسانی به آسیب‌دیدگان و دفاع از حقوق انسان‌ها را از زمینه‌های همکاری مسلمانان با پیروان ادیان دیگر برشمرد و گفت که تفاوت اعتقادی، ضرورتاً مانع مسئولیت مشترک انسانی نیست.

برتری‌جویی و پیش‌داوری، موانع امت‌سازی‌اند
حسینی مزاری در بررسی موانع تحقق اهداف اربعین گفت: برای واقع‌بینانه بودن بحث، نباید تنها از فرصت‌ها سخن گفت؛ هر حرکت اجتماعی بزرگ، در کنار ظرفیت‌ها با چالش‌هایی روبروست و اربعین نیز از این قاعده مستثنا نیست. شناخت این موانع، شرط استفاده مؤثرتر از سرمایه معنوی و اجتماعی آن است.

وی نخستین مانع را تبدیل هویت دینی به ابزار برتری‌جویی دانست و اظهار داشت: هویت دینی، زمانی سازنده است که انسان را به اخلاق و مسئولیت‌پذیری نزدیک کند. اگر فرد یا گروهی به دلیل تعلق دینی، دیگران را تحقیر کند یا برای خود امتیازی فراتر از عدالت قائل شود، این هویت به عامل جدایی تبدیل خواهد شد.

او تأکید کرد: محبت به امام حسین علیه‌السلام باید فروتنی، عدالت و احترام به مردم را افزایش دهد. نمی‌توان به نام آن حضرت از کرامت سخن گفت، اما کرامت دیگران را نادیده گرفت؛ از عدالت عاشورایی دفاع کرد، اما به تبعیض تن داد یا از وحدت امت گفت، اما اختلاف‌ها را گسترش داد.

رئیس مرکز تبیان، تعصب و پیش‌داوری را مانع دوم عنوان کرد و گفت: صدور حکم درباره دیگران پیش از شناخت واقعیت، می‌تواند در قالب تعصب قومی، ملی، مذهبی، سیاسی یا فرهنگی ظاهر شود. مقابله با این وضعیت، نیازمند تقویت فرهنگ شنیدن، پرسش کردن و بررسی منصفانه است.

وی افزود: باید دیدگاه فرد مخالف را درست شناخت، سخنان درباره گروه‌ها را بدون بررسی نپذیرفت و خطای یک فرد را به همه اعضای یک مجموعه نسبت نداد. به باور او، عدالت در داوری، از پایه‌های اساسی همزیستی مسالمت‌آمیز است.

فاصله شعار و عمل و سیاسی شدن اختلاف‌های مذهبی
حسینی مزاری، فاصله میان شعار و عمل را از موانع مهم اعتماد اجتماعی دانست و گفت: گاهی در اجتماعات دینی، از وحدت، عدالت، محبت و برادری بسیار سخن گفته می‌شود، اما رفتارهای روزمره با این ارزش‌ها سازگار نیست. چنین فاصله‌ای، اثر اجتماعی پیام‌های دینی را تضعیف می‌کند.

او اظهار داشت: دعوت به کمک به نیازمندان، باید با تلاش واقعی برای کاهش فقر همراه باشد؛ تأکید بر احترام باید در رفتار با کارکنان، همسایگان، مهاجران و افراد کم‌قدرت‌تر دیده شود و دفاع از وحدت نیز باید به پرهیز از توهین و تحقیر گروه‌های دیگر بینجامد.

رئیس مرکز تبیان گفت: یکی از مهم‌ترین معیارهای موفقیت حرکت دینی، میزان تأثیر آن بر اخلاق و رفتار اجتماعی پیروان است. از این منظر، ارزش‌های اعلام‌شده زمانی اعتمادآفرین می‌شوند که مردم، نمود آن‌ها را در روابط واقعی و برخوردهای روزمره مشاهده کنند.

وی سیاسی شدن اختلاف‌های مذهبی را مانع دیگری خواند و افزود: در برخی شرایط، این اختلاف‌ها به ابزار رقابت سیاسی تبدیل می‌شوند و افراد، به جای ارزیابی رفتار و استدلال یکدیگر، بر اساس تعلق گروهی داوری می‌کنند؛ روندی که می‌تواند بی‌اعتمادی و دشمنی را افزایش دهد.

حسینی مزاری بر تفکیک نقد منصفانه، اختلاف فکری و نفرت‌پراکنی تأکید کرد و گفت: می‌توان با دیدگاهی سیاسی یا مذهبی مخالف بود، اما حقوق صاحب آن را محترم شمرد؛ از باور خود دفاع کرد، اما به تهمت، تحقیر و تحریک به خشونت روی نیاورد و درباره مسائل اختلافی گفتگو کرد، بی‌آنکه هر اختلاف به دشمنی تبدیل شود.

آثار اربعین نباید به روزهای زیارت محدود بماند
رئیس مرکز تبیان، کوتاه‌ مدت ماندن آثار اجتماعی اربعین را پنجمین مانع دانست و گفت: ممکن است افراد در مسیر زیارت، همکاری، مهربانی و بخشندگی را تجربه کنند، اما پس از بازگشت، زندگی روزمره خود را بدون تغییر ادامه دهند. در چنین وضعیتی، بخشی از ظرفیت تربیتی این حرکت تحقق پیدا نمی‌کند.

وی تأکید کرد: باید از ابتدا به انتقال ارزش‌های اربعین به خانه، محل کار، مدرسه، دانشگاه و فضای عمومی جامعه اندیشید. به گفته او، پرسش از چگونگی این انتقال، بحث را از بیان آرمان‌ها به سوی طراحی راهکارهای عملی هدایت می‌کند و استمرار آثار معنوی را به مسئله‌ای قابل برنامه‌ریزی تبدیل می‌سازد.

حسینی مزاری افزود: اگر اربعین قرار است مدرسه امت‌سازی و همزیستی باشد، باید برای امتداد خدمت، همکاری و احترام پس از پایان مراسم برنامه وجود داشته باشد. او گفت که تنها دعوت به ارزش‌ها کافی نیست و لازم است زمینه تمرین، سازمان‌دهی و تداوم آن‌ها نیز در زندگی اجتماعی فراهم شود.

موکب‌ها به کانون‌های خدمت در طول سال تبدیل شوند
حسینی مزاری در نخستین راهکار عملی، پیشنهاد کرد که موکب‌ها و گروه‌های داوطلب، فعالیت خود را به ایام زیارت محدود نکنند و به کانون‌های خدمت اجتماعی در طول سال تبدیل شوند. کمک به خانواده‌های نیازمند، حمایت از دانش‌آموزان محروم، خدمات سلامت و همراهی با سالمندان، از زمینه‌هایی بود که او برای این فعالیت برشمرد.

وی گفت: شناسایی نیازهای واقعی هر منطقه، می‌تواند کمک‌ها را هدفمندتر و اثربخش‌تر کند. به باور او، ظرفیت همکاری شکل‌گرفته در اربعین، اگر با شناخت مسائل محل زندگی همراه شود، امکان آن را دارد که به حل بخشی از مشکلات روزمره مردم کمک کند و پیوند میان معنویت و مسئولیت را استمرار بخشد.

رئیس مرکز تبیان در عین حال، حفظ کرامت دریافت‌کنندگان کمک را ضروری دانست و تأکید کرد: خدمت نباید به تحقیر نیازمند یا نمایش رنج او بینجامد. او افزود که فعالیت خیرخواهانه زمانی با روح عاشورا هماهنگ است که با احترام، امانت‌داری و مسئولیت‌پذیری انجام شود.

وی همچنین آموزش فرهنگ گفتگو و احترام به تفاوت‌ها را پیشنهاد کرد و افزود: برنامه‌های فرهنگی اربعین می‌تواند شامل شناخت فرهنگ‌های مختلف، گفتگو میان مذاهب و آموزش حل مسالمت‌آمیز اختلاف‌ها باشد. این نشست‌ها باید امکان طرح پرسش بدون ترس از تحقیر را فراهم کنند و هدفشان، فهم بهتر و جلوگیری از دشمنی باشد، نه حذف همه اختلاف‌ها.

جوانان باید در طراحی و اجرای فعالیت‌ها مسئولیت واقعی بگیرند
حسینی مزاری، نسل جوان را از مهم‌ترین سرمایه‌های آینده امت اسلامی خواند و گفت: دعوت جوانان به حضور در مراسم، به ‌تنهایی کافی نیست؛ آنان باید در طراحی و اجرای فعالیت‌های اجتماعی مشارکت کنند و فرصت داشته باشند ایده‌های خود را ارائه دهند و مسئولیتی واقعی در حل مسائل جامعه بپذیرند.

او مدیریت داوطلبانه خدمات اجتماعی، تولید محتوای فرهنگی درباره عدالت و اخلاق، فعالیت آموزشی، سواد رسانه‌ای، مقابله با شایعات و نفرت‌پراکنی، کمک به سالمندان و نیازمندان و اجرای برنامه‌های مشترک میان گروه‌های فرهنگی را از عرصه‌های نقش‌آفرینی جوانان برشمرد.

به گفته رئیس مرکز تبیان، اربعین می‌تواند تجربه‌ای ارزشمند از کار گروهی، مدیریت، خدمت و همکاری برای جوانان باشد؛ تجربه‌ای که در زندگی اجتماعی و حرفه‌ای آینده آنان نیز سودمند خواهد بود. شرط بهره‌گیری از این ظرفیت، مشارکت دادن جوانان در عمل و اعتماد به توانایی آنان است.

وی در ادامه، گسترش عدالت در روابط روزمره را راهکاری دیگر دانست و گفت که همزیستی تنها به روابط ملت‌ها و مذاهب محدود نیست، بلکه از خانواده آغاز می‌شود. رعایت حقوق اعضای خانواده، پرهیز معلم از تبعیض، احترام مدیر به حقوق کارکنان، توجه همسایه به مشکلات همسایه و رعایت حقوق شهروندان در فضای عمومی، بنیان‌های این فرهنگ را تقویت می‌کند.

اخلاق اربعین باید در فضای مجازی نیز دیده شود
حسینی مزاری با اشاره به نقش فضای مجازی در روابط اجتماعی گفت: این فضا می‌تواند بستری برای آموزش، گفتگو و ارتباط میان فرهنگ‌ها باشد، اما در عین حال، قابلیت تبدیل شدن به محل انتشار شایعه، توهین، تحقیر و نفرت را نیز دارد. از این ‌رو، علا‌قمندان مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام باید در این عرصه نیز اخلاق‌مدار باشند.

او بررسی درستی خبر پیش از انتشار، پرهیز از بازنشر مطالب تحقیرکننده گروه‌های قومی و مذهبی و تمرکز بر استدلال به جای حمله به شخصیت افراد را از ضرورت‌های مسئولیت‌پذیری رسانه‌ای عنوان کرد و افزود: هر پیام، تصویر و نوشته، می‌تواند بر اعتماد یا بی‌اعتمادی اجتماعی اثر بگذارد.

رئیس مرکز تبیان تأکید کرد: اگر اربعین پیام‌آور محبت و کرامت است، این پیام باید در فضای مجازی نیز قابل مشاهده باشد. به گفته او، نمی‌توان در مراسم از احترام سخن گفت، اما در ارتباطات مجازی، توهین و تحقیر را عادی دانست یا بدون بررسی، مطالب اختلاف‌افکن را منتشر کرد.

وی همکاری عملی در مسائل مشترک انسانی را نیز از بهترین راه‌های گسترش همزیستی دانست و افزود: گروه‌های دارای اختلاف اعتقادی، می‌توانند برای کاهش فقر، حمایت از کودکان، کمک به آسیب‌دیدگان، حفاظت از محیط زیست و ارتقای سلامت عمومی همکاری کنند. حفظ ارتباط شبکه‌های داوطلبانه پس از مراسم، می‌تواند اعتماد متقابل را افزایش دهد.

آثار اجتماعی اربعین باید سنجیده شود
حسینی مزاری در هفتمین راهکار، بر بررسی و سنجش آثار اجتماعی اربعین تأکید کرد و عنوان نمود: این کار به معنای کم‌رنگ کردن ارزش معنوی زیارت نیست، بلکه راهی برای شناخت بهتر ظرفیت‌ها و رفع کاستی‌هاست. به باور او، سخن گفتن از امت‌سازی، باید با توجه به میزان استمرار و کیفیت آثار اجتماعی همراه باشد.

او پرسش از ادامه فعالیت خیرخواهانه گروه‌ها پس از بازگشت، پایداری ارتباط میان فرهنگ‌ها و گروه‌های اجتماعی، تأثیر برنامه‌های آموزشی و گفتگو بر کاهش سوءتفاهم و منظم‌تر شدن فعالیت‌های داوطلبانه را از موضوعات قابل بررسی دانست.

وی افزود: باید دید آیا در رفتار شرکت‌کنندگان، نشانه‌هایی از افزایش مسئولیت‌پذیری اجتماعی مشاهده می‌شود یا خیر. پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند به بهبود برنامه‌ها کمک کند و نشان دهد کدام ظرفیت‌ها بالفعل شده و کدام بخش‌ها همچنان به آموزش، برنامه‌ریزی و سازمان‌دهی نیاز دارد.

تمدن اسلامی، افزون بر امکانات مادی به کیفیت روابط انسانی وابسته است
رئیس مرکز تبیان در تشریح چشم‌انداز تمدنی اربعین گفت: تمدن تنها به داشتن بناهای باشکوه، جمعیت زیاد و امکانات اقتصادی گسترده محدود نیست، بلکه کیفیت روابط انسانی، نظام اخلاقی، عدالت اجتماعی، دانش، فرهنگ و شیوه زندگی مردم نیز در آن نقش دارد.

او اظهار کرد: پیشرفت مادی همراه با بی‌عدالتی، تحقیر انسان‌ها و بی‌تفاوتی نسبت به رنج دیگران، جامعه را با چالش‌های عمیق اخلاقی و اجتماعی روبرو می‌کند. از این ‌رو، تمدن مطلوب اسلامی باید میان پیشرفت مادی و تعالی اخلاقی پیوند برقرار کند و هیچ‌یک را جانشین دیگری نسازد.

حسینی مزاری، نخستین پیام تمدنی اربعین را آغاز شدن تمدن با انسان دانست و گفت: مسئولیت‌پذیری، امانت‌داری، همکاری و عدالت‌خواهی انسان‌ها، امکان شکل‌گیری نهادهای سالم و روابط پایدار را افزایش می‌دهد. با این حال، انگیزه اخلاقی به‌تنهایی کافی نیست و جامعه به دانش، مدیریت کارآمد، نهادهای پاسخ‌گو، قوانین عادلانه و مشارکت عمومی نیز نیاز دارد.

وی توانایی همکاری را پیام دوم خواند و افزود: پیشرفت پایدار، حاصل تلاش پراکنده افراد نیست، بلکه به همکاری خانواده‌ها، نهادهای علمی، گروه‌های اجتماعی، نهادهای مدنی و ساختارهای عمومی نیاز دارد. تجربه اربعین می‌تواند برای سازمان‌دهی داوطلبان، توزیع عادلانه منابع و بهبود خدمات، بهداشت، حمل ‌و نقل و ارتباطات مورد توجه قرار گیرد.

او تصریح کرد: میان شور معنوی و تدبیر اجتماعی، تعارض ضروری وجود ندارد و هرچه مدیریت و برنامه‌ریزی بهتر باشد، امکان خدمت شایسته‌تر افزایش می‌یابد. بنابراین، سرمایه اخلاقی این حرکت باید با دانش، برنامه‌ریزی و سازمان‌دهی پیوند بخورد.

الگوی تمدنی باید در کاهش رنج انسان‌ها کارآمد باشد
حسینی مزاری، سودمندی برای بشریت را سومین پیام تمدنی اربعین دانست و گفت: تمدن اسلامی برای عرضه پیام خود در جهان امروز، باید در کنار حفظ هویت دینی، به مسائل واقعی انسان‌ها پاسخ دهد. فقر، جنگ، آوارگی، تنهایی، بحران‌های محیط‌زیستی، تبعیض و کاهش اعتماد اجتماعی، از جمله این مسائل است.

او تأکید کرد: یک الگوی تمدنی، زمانی برای دیگران الهام‌بخش خواهد بود که در عمل نشان دهد چگونه می‌توان با تکیه بر ارزش‌های دینی، از رنج انسان‌ها کاست. اربعین می‌تواند فرصتی برای معرفی خدمت، بخشندگی و همبستگی باشد، اما این معرفی باید با رفتار و آثار قابل مشاهده همراه شود.

رئیس مرکز تبیان افزود: دفاع از کرامت، عدالت و همزیستی، مستلزم پاسداشت حرمت انسان‌ها، توجه به عدالت در روابط و ساختارهای عمومی و نشان دادن توانایی همکاری با دیگران است. به گفته او، اربعین هنگامی به سرمایه‌ای تمدنی تبدیل می‌شود که آثار آن در کیفیت زندگی مردم دیده شود.

سه مسئولیت؛ اصلاح روابط، کاهش رنج و جلوگیری از دشمنی
حسینی مزاری در بخش پایانی سخنان خود، مسئولیت پیروان مکتب امام حسین علیه‌السلام را در برابر پیام اربعین مورد توجه قرار داد و افزود: حضور در مراسم، خدمت به زائران، سخن گفتن از آن حضرت و شرکت در سوگواری، جلوه‌هایی ارزشمند از پیوند معنوی است؛ اما باید پرسید این پیوند چه اثری بر زندگی دیگران دارد.

وی حساس‌تر شدن نسبت به رنج انسان‌ها، رعایت بیشتر عدالت در خانواده و جامعه، افزایش تحمل تفاوت‌های فکری و فرهنگی، فاصله گرفتن از تهمت و خشونت کلامی و ترغیب به خدمت پایدار را از پرسش‌های اساسی ارزیابی این اثر دانست و تأکید کرد: طرح آن‌ها، برای پیوند دادن معنویت با مسئولیت اجتماعی است، نه کم‌اهمیت دانستن مناسک.

او نخستین مسئولیت را اصلاح رابطه با دیگران عنوان کرد و گفت: هر فرد می‌تواند از خانواده، همکار و همسایه آغاز کند؛ برای حل عادلانه اختلاف‌ها بکوشد، از تحقیر و بدگویی بپرهیزد و حق انسان متفاوت را برای برخورداری از کرامت و رفتار منصفانه محترم بشمارد.

رئیس مرکز تبیان افزود: گاهی رفتاری محترمانه، عذرخواهی صادقانه یا کمکی به ‌موقع، از شکل‌گیری کینه‌ای طولانی جلوگیری می‌کند. همزیستی، از همین رفتارهای روزمره آغاز می‌شود و تنها موضوعی مربوط به روابط کلان سیاسی و اجتماعی نیست.

او کاهش رنج انسان‌ها را مسئولیت دوم دانست و گفت: لازم نیست هر فرد به ‌تنهایی مشکلات بزرگ را حل کند؛ مشارکت در گروهی داوطلبانه، آموزش کودکان، کمک به خانواده‌ای نیازمند یا همراهی با فردی تنها نیز می‌تواند اثری واقعی داشته باشد. مهم آن است که خدمت از احساس مقطعی، به مسئولیتی پایدار تبدیل شود.

حسینی مزاری، جلوگیری از تبدیل اختلاف به دشمنی را مسئولیت سوم خواند و تأکید کرد: می‌توان اختلاف داشت، اما توهین نکرد؛ از باور دفاع کرد، اما حقوق دیگران را انکار نکرد؛ به بی‌عدالتی اعتراض کرد، اما خود مرتکب بی‌عدالتی نشد و با حفظ اصول اعتقادی، در امور مشترک انسانی همکاری کرد.

زائر پس از بازگشت، حامل مسئولیت اجتماعی باشد
رئیس مرکز تبیان در پایان، سه تصویر از پیام اجتماعی اربعین ارائه کرد: زائری که بدون انتظار پاداش به انسانی ناشناس کمک می‌کند؛ میزبان و مهمانی که با وجود تفاوت زبان و فرهنگ، در فضایی سرشار از احترام ارتباط می‌گیرند؛ و زائری که پس از بازگشت، بخشی از وقت و توان خود را برای حل مشکلات مردم اختصاص می‌دهد.

او گفت که تصویر نخست، فراتر رفتن خدمت از مرز خویشاوندی و منفعت شخصی را نشان می‌دهد؛ تصویر دوم یادآور آن است که تفاوت، لزوماً مانع همدلی نیست و تصویر سوم، تبدیل تجربه معنوی به مسئولیت اجتماعی پایدار را نمایان می‌سازد؛ مرحله‌ای که به گفته وی، از مهم‌ترین جلوه‌های تحقق پیام اربعین است.

حسینی مزاری تأکید کرد: در چنین صورتی، اربعین تنها خاطره یک سفر نخواهد بود، بلکه به مدرسه تربیت انسان‌های مسئول، عرصه تمرین همبستگی و فرصتی برای گسترش عدالت و همزیستی تبدیل می‌شود. وفاداری به عاشورا نیز تنها در یادآوری گذشته خلاصه نمی‌شود، بلکه در انتخاب‌های اخلاقی امروز معنا پیدا می‌کند.

وی در پایان، از خداوند متعال توفیق پیروی راستین از مکتب امام حسین علیه‌السلام، گام برداشتن در راه عدالت، احترام به کرامت انسان‌ها، کاهش اختلاف و دشمنی و مشارکت در ساختن جامعه‌ای سرشار از معنویت، اخلاق و همبستگی را خواستار شد و برای نزدیکی دل‌های مسلمانان، گسترش صلح و عدالت، یاری رنج‌دیدگان و پایداری در مسیر خدمت به خلق دعا کرد.

مرکز تبیان برای دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل، زمینه آموزش مجازی و دریافت مدرک رسمی فراهم می‌کند
در ابتدای این همایش، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیدحسن موسوی، رییس دفتر نمایندگی مرکز فعالیت‌های فرهنگی اجتماعی تبیان در قم، از امضای تفاهم‌نامه با برخی مؤسسات آموزشی برای فراهم‌سازی زمینه تحصیل مجازی دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل خبر داد و گفت که این افراد می‌توانند از طریق اینترنت و تلفن همراه، دروس آموزشی از مقطع ابتدایی تا صنف دوازدهم را فرا بگیرند و مدرک رسمی دریافت کنند.

وی افزود که در چارچوب این برنامه، محتوای درسی مکاتب ایران از مقطع ابتدایی تا صنف دوازدهم به‌ صورت مجازی تدریس می‌شود و دانش‌آموزان پس از طی مراحل آموزشی، مدرک رسمی دریافت خواهند کرد.

رییس دفتر نمایندگی مرکز تبیان در قم با بیان اینکه برای استفاده از این برنامه نیازی به حضور فیزیکی در کلاس‌ها نیست، گفت که علاقمندان می‌توانند با استفاده از اینترنت و تلفن همراه خود در این دوره‌ها شرکت کنند و برای ثبت‌نام و کسب اطلاعات بیشتر، از طریق شماره‌ها و نشانی‌های ارتباطی اعلام‌شده از سوی مرکز تبیان اقدام کنند.

موسوی همچنین با اشاره به جایگاه اربعین حسینی، این مراسم را نمادی از حضور گسترده اقشار و پیروان مذاهب مختلف و ملت‌های گوناگون در کنار یکدیگر دانست و گفت که حضور مردم با زبان‌ها، فرهنگ‌ها و گرایش‌های مختلف در این مناسبت، بیانگر ظرفیت اربعین برای ایجاد وحدت میان جوامع بشری و همبستگی مظلومان جهان است.

وی در بخش دیگری از سخنانش، فرارسیدن ایام سوگواری حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها را تسلیت گفت و ابراز امیدواری کرد که همگان با پیروی از راه آن حضرت و ائمه معصومین علیهم‌السلام، در مسیر ارزش‌های دینی گام بردارند.

ظرفیت موکب‌ها و هیئت‌های مذهبی مهاجرین افغانستانی در ایران باید بیشتر مورد استفاده قرار گیرد
حجت‌الاسلام والمسلمین سیدنوراحمد مبارز، از فعالان فرهنگی و اجتماعی مهاجرین افغانستانی در ایران، نیز طی سخنانی با اشاره به ظرفیت گسترده موکب‌ها و هیئت‌های مذهبی مهاجرین، خواستار برنامه‌ریزی بیشتر برای بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها در فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی شد و بر آمادگی خود برای همکاری با مرکز فعالیت‌های فرهنگی اجتماعی تبیان در برنامه‌های اربعین تأکید کرد.

وی ضمن تسلیت ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و قدردانی از سخنان حجت‌الاسلام والمسلمین سیدحسن حسینی مزاری و برگزارکنندگان نشست، اربعین را نماد تبیین قیام امام حسین علیه‌السلام و الگویی برای جهاد، مقاومت و مبارزه با استکبار، استبداد و ظلم دانست.

مبارز با اشاره به حضور گسترده مهاجرین افغانستانی در برنامه‌های مذهبی و فرهنگی ایران گفت: در مراسم اربعین امسال، ۵۴ موکب از سوی مهاجرین افغانستانی برپا شده بود. همچنین، به گفته وی، ۱۹۸۲ هیئت مذهبی در سراسر ایران به ثبت رسیده و در جریان جنگ‌های اخیر تحمیل‌شده بر جمهوری اسلامی ایران نیز ۱۱۸ موکب فعالیت داشته‌اند.

وی افزود که با وجود این ظرفیت گسترده، استفاده کافی از توان موکب‌ها و هیئت‌های مذهبی در برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی صورت نگرفته و لازم است مراکز فرهنگی، به‌ ویژه مرکز تبیان، برای سامان‌دهی و بهره‌گیری بیشتر از این امکانات برنامه‌ریزی کنند.

این فعال فرهنگی با تأکید بر اهمیت فعالیت در فضای مجازی اظهار داشت که بخش عمده‌ای از فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای امروز در این فضا انجام می‌شود و مرکز تبیان نیز در عرصه‌های مجازی و حضوری برای تبیین مفاهیم مقاومت و مقابله با ظلم تلاش می‌کند.

او در ادامه، مرکز تبیان را نهادی فرهنگی و اجتماعی توصیف کرد که در کنار مدیریت و اعضای آن، در بخش‌های مختلف فعالیت می‌کند. مبارز همچنین از مرکز تبیان خواست توجه بیشتری به مسائل و نیازهای مهاجرین داشته باشد و از مهاجرین افغانستانی نیز دعوت کرد در برنامه‌های این مرکز مشارکت کنند.

وی با اعلام آمادگی برای همکاری در برنامه‌های کمیته اربعین، به‌ ویژه در مشهد، گفت مجموعه تحت همکاری او می‌تواند در زمینه چاپ کتاب‌ها و آثار فرهنگی، تهیه راهنمای زائران و دیگر فعالیت‌های مرتبط با اربعین مشارکت کند و هزینه‌های مربوط به این بخش‌ها را بر عهده بگیرد.

گفتنی است؛ حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدآصف سلطانی و حجت‌الاسلام والمسلمین احمدی نیز طی سخنانی به بیان دیدگاه‌های خود در رابطه با موضوع نشست پرداختند.